Tizian_085

Το μάθημα γενικής επιλογής ΓΕΒ 13 “Ευρωπαϊκό Συνταγματικό Δίκαιο” του τομέα Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής Επιστήμης και της Έδρας Jean Monnet Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου και Πολιτισμού προσφέρεται σε φοιτητές και φοιτήτριες του Τμήματος Νομικής όλων των εξαμήνων.

Το μάθημα επικεντρώνεται τόσο σε εννοιολογικά όσο και σε ουσιαστικά ζητήματα της συνταγματικής ποιότητας της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Ειδικότερα:

Εννοιολογικά ζητήματα

Εξετάζονται τα ζητήματα της έννοιας του ουσιαστικού και τυπικού Συντάγματος και πώς οι έννοιες αυτές ανανοηματοδοτούνται σήμερα ενόψει του φαινομένου του πολυεπίπεδου συνταγματισμού. Δεδομένου ότι ο συνταγματισμός στο πλαίσιο του εθνικού κράτους συνίσταται στην επένδυση με κανονιστική ισχύ αυξημένης τυπικής ισχύος του αιτήματος για προσωπικό και συλλογικό αυτοκαθορισμό, τίθενται τα ερωτήματα αν το αξιακό αυτό κανονιστικό πλαίσιο πρέπει και μπορεί να επιβιώσει σε ενωσιακό επίπεδο. Τι σημαίνουν και πόσο επιτεύξιμες είναι οι έννοιες ‘δημοκρατία’, ‘λαός’ ή ‘δήμος’, ‘πολιτότητα’, ‘κράτος δικαίου’ στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από πού αντλεί η τελευταία τη νομιμοποίησή της;

Ουσιαστικά ζητήματα

Εξετάζεται η φύση και νομική ισχύς του δικαίου της Ένωσης, η σχέση του με το εθνικό συνταγματικό δίκαιο, η κατοχύρωση και προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων (δια μέσου της Χάρτας θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΕ και της ΕΣΔΑ), η ευρωπαϊκή πολιτότητας, το πολίτευμα της Ένωσης (αντιπροσωπευτική δημοκρατία με δικαιώματα συμμετοχής των πολιτών της Ένωσης και ο θεσμός των ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων), η άσκηση των τριών λειτουργιών και τα όργανα της Ένωσης (ιδίως, Συμβούλιο, Κοινοβούλιο, Επιτροπή, Δικαστήριο) και το οικονομικό Σύνταγμα.

Στόχος του μαθήματος είναι να εξεταστούν εννοιολογικά και ουσιαστικά ζητήματα της συνταγματικής θέσμισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιλέγεται μια θεματική περιοχή στην οποία οι φοιτητές/τριες καλούνται να εκπονήσουν εργασίες.

Η θεματική του σεμιναρίου κατά το εαρινό εξάμηνο του ακ. έτους 2012-13 είναι:

“Η αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση:

Η θεσμική διάσταση”

Οι φοιτητές /φοιτήτριες καλούνται να συγγράψουν εργασία μεγέθους 4000-5000 λέξεων (χωρίς υποσημειώσεις και μέχρι 6500 λέξεων περιλαμβανομένων των υποσημειώσεων) στο τέλος του εξαμήνου. Την εργασία πρέπει να έχουν στο μεταξύ παρουσιάσει στην τάξη σε ημερομηνία που θα συμφωνηθεί. Σκοπός είναι συνεπώς η άσκηση των φοιτητών και φοιτητριών τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης.

Βιβλιογραφία:

1. Δ. Τσάτσου, Ευρωπαϊκή Συμπολιτεία. Για μια Ευρωπαϊκή Ένωση των Κρατών, των Λαών, των Πολιτών και του Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Πολιτισμού, εκδ. Λιβάνης, Αθήνα 2007.

Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 4597

2. Αντ. Μανιτάκη, Το ‘Σύνταγμα’ της Ευρώπης αντιμέτωπο με την εθνική και λαϊκή κυριαρχία, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2004. Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 30443

3. Κ. Χρυσόγονου: Το μετέωρο βήμα της Ευρώπης, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2005. Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 30464

4. Ferry Jean – Marc, Το ζήτημα του Ευρωπαϊκού κράτους, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2006. Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 30452

5. Γ. Παπαδημητρίου, Η συνταγματοποίηση της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2002. Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 30110

6. Θ. Χίου-Μανιατοπούλου, Η μεταρρυθμιστική συνθήκη της Λισαβώνας, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2008. Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 30072

7. Αντ. Μανιτάκης/ Ν. Παπαδοπούλου, Η προοπτική ενός συντάγματος για την Ευρώπη, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2003.

Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 34491

8. Π. Ιωακειμίδης, Η Συνθήκη της Λισσαβώνας, εκδ. Θεμέλιο, 2010.

Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 27239

 

Διάγραμμα μαθήματος

Ι.          Ο μετασχηματισμός της έννοιας του συντάγματος

  1. Μπορεί η ΕΕ να έχει Σύνταγμα;
  2. Έννοιες του συντάγματος σε σχέση με την ΕΕ
  3. Είναι οι ευρωπαϊκές Συνθήκες Σύνταγμα της Ένωσης;
  4. Σχέσεις Συντάγματος και ενωσιακού δικαίου
  5. α) από την οπτική γωνία του ελληνικού συνταγματικού δικαίου: Το συνταγματικό θεμέλιο της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης- Ελλάδα: το άρθρο 28 Σ
    β) από την οπτική γωνία του ενωσιακού δικαίου

ΙΙ.        Δημοκρατία και Ευρωπαϊκή Ενοποίηση

  1. Διπλή νομιμοποίηση της ΕΕ (θεωρία Τσάτσου κλπ)
  2. Η απόφαση του γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου για τη Συνθήκη της Λισαβόνας
  3. Η δημοκρατική αρχή στην ευρωπαϊκή Συμπολιτεία
  4. Η άσκηση νομοθετικής εξουσίας στην ΕΕ και ο περιορισμός της

III.       Ζητήματα Δικαιωμάτων

  1. Η σχέση του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων με την ΕΣΔΑ: Προς τη συνάρθρωση των συστημάτων προστασίας των δικαιωμάτων

ΙV.      Η ευρωπαϊκή ενοποίηση και η κρατική κυριαρχία: Μετασχηματισμός ή περιορισμός της εθνικής κυριαρχίας:

  1. Οι δεσμεύσεις της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης και του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης
  2. Διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί (Παγκόσμια Τράπεζα και Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) και εθνική κυριαρχία
  3. Η διαμόρφωση της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε καθεστώς  ευρωπαϊκής νομισματικής ενοποίησης: Οι επιπτώσεις στην εφαρμογή και ερμηνεία του άρθρου 82 παρ. 1 Σ. από την εκχώρηση κυριαρχικών αρμοδιοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση

ΙV. Προοπτικές

  1. Συνταγματική αναθεώρηση και εθνική κυριαρχία [Ανώτατο όριο δημοσίου χρέους στα εθνικά Συντάγματα;]
  2. Η εξέλιξη της έννοιας της εθνικής κυριαρχίας μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας
  3. Η οικονομική κρίση ως βήμα ολοκλήρωσης ή οπισθοδρόμησης της ευρωπαϊκής ενοποίησης;
  4. Υπερεθνική δημοκρατία; Προϋποθέσεις και προοπτικές (Jürgen Habermas)

 

Γενική (Ενδεικτικη) Βιβλιογραφία

  • 2004, Αντ. Μανιτάκη, Το ευρωπαϊκό «Σύνταγμα» μεταξύ εθνικής και ευρωπαϊκής κυριαρχίας, Αθήνα: Παπαζήση
  • 2003, Μανιτάκη / Παπαδοπούλου (επιμ.), Η προοπτική ενός Συντάγματος για την Ευρώπη, Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα
  • 2002, Γιώργου Παπαδημητρίου, Η συνταγματοποίηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Αθήνα: Παπαζήσης
  • 2001, Δημήτρη Τσάτσου, Ευρωπαϊκή Συμπολιτεία. Για μια ένωση λαών με ισχυρές πατρίδες, Αθήνα: Καστανιώτης
  • 1999, Γιώργου Παπαδημητρίου, Υπερεθνικές και Πολιτειακές Αρχές στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Προς αναζήτηση μιας νέας θεσμικής ταυτότητας, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ. Σάκκουλας
  • 1998, Παναγιώτη Μαντζούφα, ‘Το συνταγματικό ζήτημα στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης’, Επιστημονική Επετηρίδα Δ.Σ.Θ. 19, 151-180
  • 1997, Δημήτρη Τσάτσου, Επίμαχες έννοιες της ευρωπαϊκής ενωσιακής τάξης. Μεθοδολογική συμβολή στην ερμηνεία της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ. Σάκκουλας
  • 1997, Γιώργου Παπαδημητρίου, Η αργόσυρτη πορεία προς την ευρωπαϊκή ομοσπονδίωση. Επίκαιροι προβληματισμοί, Αθήνα-Κομοτηνή: Αντ. Σάκκουλας

Ειδική (ενδεικτική) βιβλιογραφία

Π. Αργαλιά, Η οικονομική και νομισματική ένωση και το μνημόνιο οικονομικής και χρηματοπιστωτικής πολιτικής για την Ελλάδα, ΔηΣΚΕ & Αγορά 2/2010, σ. 58 επ.

Ε. Βενιζέλου, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου Ι, 2008, σ. 196 επ.

Ε. Βενιζέλου, Εθνικό Σύνταγμα και εθνική κυριαρχία υπό συνθήκες διεθνούς οικονομικής κρίσης – Το πρόβλημα ήταν και παραμένει πολιτικό και όχι συνταγματικό, ΕφημΔΔ 1/2011, σ. 1-10

Απ. Γέροντα, Το Μνημόνιο και η δικαιοπαραγωγική διαδικασία, ΕφημΔΔ 5/2010, σ. 705-728

Κ. Γιαννακόπουλου, Το κράτος δικαίου και η εθνική κυριαρχία μπροστά στο ΔΝΤ, ΕφημΔΔ 1/2010, σ. 2-3

Κ. Γιαννακόπουλου, Μεταξύ εθνικής και ενωσιακής έννομης τάξης: το «Μνημόνιο» ως αναπαραγωγή της κρίσης του κράτους δικαίου, www.constitutionalism.gr

Κ. Γώγου, Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών ως φορέας «παράπλευρης» κοινοτικής εξουσίας. Ζητήματα δημοκρατικής νομιμοποίησης υπό την οπτική γωνία του ελληνικού Συντάγματος, ΤοΣ 1/2003

Κ. Γώγου, «Έγκλημα» και τιμωρία: H διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση μεταξύ δικαίου και πολιτικής, ΕφημΔΔ 4/2010, σ. 426-437

Κ. Γώγου, Η υποδοχή της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης στο συνταγματικό οικοδόμημα ενός κράτους μέλους: το παράδειγμα της Ελλάδας, σε ΚΔΕΟΔ, Η πορεία προς το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και η πρόσφατη αναθεώρηση του Ελληνικού Συντάγματος, 2002, σ. 69 επ.

Α. Ευθυμιόπουλου, Η ανεξαρτησία της κεντρικής τράπεζας: Η θεωρητική διαμάχη, οι εμπειρικές ενδείξεις και τα ζητήματα πολιτικής που παραμένουν “ανοικτά”, Δελτίο ΕΕΤ, Α+Β Τρίμηνο 2000, σ. 42 επ.

Ι. Καμτσίδου, Το κοινοβουλευτικό σύστημα: Δημοκρατική αρχή και κυβερνητική ευθύνη, Αθήνα, 2011

Γ. Κατρούγκαλου,  Pacta sund servanda. Η συνταγματικότητα του ν. 3548/2010 και του Μνημονίου για τα μέτρα εφαρμογής των συμφωνιών με το ΔΝΤ, την ΕΕ και την ΕΚΤ, ΕφημΔΔ 2/2010, σ. 113 επ.

Γ. Κατρούγκαλου, Το «παρασύνταγμα» του μνημονίου και ο άλλος δρόμος, www.constitutionalism.gr

Α. Μανιτάκη, Εκχώρηση αρμοδιοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η επιφύλαξη Κυριαρχίας κατά το άρθρο 28 παρ. 2 και 3 του Συντάγματος, ΕΕΕυρΔ. 4/2003, σ. 741-778

Α. Μανιτάκη, Τα συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου ενόψει μοιρασμένης κρατικής κυριαρχίας και επιτηρούμενης δημοσιονομικής πολιτικής, www.constitutionalism.gr

Επ. Μαριά, Η δανειακή σύμβαση  Ελλάδας-κρατών Ευρωζώνης υπό το πρίσμα των θεσμών και του δικαίου της ΕΕ, ΝοΒ 58/2010, σ. 2204-2222

Ν. Μπάρμπα, Η εφαρμογή του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης από δημοσιονομικής άποψης. Η περίπτωση της Ελλάδας, ΔΦΝ 1338/2006, σ. 87-98

Δ. Νικηφόρου, Memorandum of… ‘supremacy’: Μια περίπτωση υπεροχής του ενωσιακού δικαίου έναντι του ελληνικού Συντάγματος;, www.constitutionalism.gr

Ν. Παπαδόπουλου, ‘Η θέσπιση μέτρων με το ν. 3846/2010, Για την εφαρμογή του μηχανισμού στήριξης της ελληνικής οικονομίας : Ερμηνευτική προσέγγιση με συνταγματικούς προβληματισμούς, Αρμενόπουλος, 11/2011, σελ. 1912επ.

Πρ. Παυλόπουλου, Παρατηρήσεις ως προς τη νομική φύση και τις έννομες συνέπειες του Μνημονίου, www. constitutionalism.gr

Ειρ. Σαρπ, Εισήγηση στο ΣτΕ κατά την συζήτηση της υπόθεσης  του Μνημονίου, www.constitutionalism.gr

Δ. Σκιαδά, Σύνταγμα και Δημοσιονομικοί κανόνες: μια δύσκολη σχέση, ΕφημΔΔ 1/2011, σ. 11-20

Π. Στάγκου, Το διεθνές οικονομικό δίκαιο στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, σε “Το Δίκαιο μπροστά στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης”, 2ο Συνέδριο των Ελληνικών Νομικών Σχολών, 2002, σ. 291-33

Π. Στάγκου/Ε. Σαχπεκίδου, Δίκαιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2000

Κ. Χρυσόγονου, Η χαμένη τιμή της Ελληνικής Δημοκρατίας. Ο μηχανισμός στήριξης της ελληνικής οικονομίας από την οπτική της εθνικής κυριαρχίας και της δημοκρατικής αρχής, ΝοΒ 58/2010, σ. 1354-1365

Κ. Χρυσόγονου, Ευρωπαϊκή Ενοποίηση και εθνική κυριαρχία, Η απόφαση Maastricht του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου και οι επιπτώσεις της, ΕΕΕυρΔ 1995, σ. 103 επ.