Η καθιέρωση ανώτατου ορίου συνολικής βουλευτικής θητείας και η ενίσχυση της δημοκρατικής αρχής. Σκέψεις για την αναθεώρηση του άρθρου 56 Συντ., σε ΕΔΔΔ Σεπτ. 2013

Η καθιέρωση ανώτατου ορίου συνολικής βουλευτικής θητείας και η ενίσχυση της δημοκρατικής αρχής. Σκέψεις για την αναθεώρηση του άρθρου 56 Συντ.

1.      Νέοι μοχλοί αναθεώρησης; Από τα κόμματα στις πλατείες.

Η αναθεώρηση του Συντάγματος αποτέλεσε μια από τις σταθερές στην λειτουργία των πολιτικών θεσμών τις τελευταίες δεκαετίες. Η συμπλήρωση της προβλεπόμενης από το άρθρο 110 παρ. 6 Συντ. πενταετούς προθεσμίας, ώστε να επιτρέπεται η τροποποίηση του καταστατικού χάρτη, παρείχε με σχεδόν αυτόματο τρόπο το έναυσμα, για να ξεκινήσει η σχετική συζήτηση˙ τούτο είχε ως αποτέλεσμα αφενός τα συνταγματικά διακυβεύματα να εντάσσονται στον πολιτικό ανταγωνισμό, να καθίστανται αντικείμενο της τρέχουσας κομματικής αντιπαράθεσης, αφετέρου να αμβλύνονται οι συνταγματικοί όροι που διακρίνουν την αναθεωρητική από την νομοπαραγωγική διαδικασία[1], με την εξής έννοια: Ζητήματα που ανήκουν στο πεδίο του νόμου, ενδεικτικά η ρύθμιση του άναρχου ραδιοτηλεοπτικού πεδίου, εντάχθηκαν στον καταστατικό χάρτη, προκειμένου να απαντηθούν οι πολιτικές δυσκολίες της κυβερνητικής πλειοψηφίας και να μετατεθεί μέρος της ευθύνης του κυβερνητικού επιτελείου. Έτσι, η αναθεωρητική διαδικασία είχε αναδειχθεί σε παράμετρο σταθεροποίησης του πολιτικού και κομματικού συστήματος, καθώς μέσα από αυτήν τυποποιήθηκαν και ενισχύθηκαν τα ειδικότερα χαρακτηριστικά του πρωθυπουργοκεντρικού κοινοβουλευτισμού, επιχειρήθηκε η εξάλειψη των πολιτικών αποριών του, παράλληλα δε ευνοήθηκε ο δικομματισμός, καθώς η ολοκλήρωση της αναθεώρησης στηριζόταν στην ύπαρξη μιας συμπαγούς και πειθαρχημένης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.

Τα τρία τελευταία, όμως, χρόνια τα πολιτικά και πολιτειακά δεδομένα ανατράπηκαν άρδην. Η οικονομική κρίση που οδήγησε στον δανεισμό της Ελληνικής Δημοκρατίας και στην δέσμευσή της να αποδέχεται την επιτήρηση των δανειστών, δεν αποδόμησε απλώς, έστω και με καταιγιστικό τρόπο, την κοινωνικοοικονομική ζωή της χώρας˙ κατέστησε έκδηλες τις παθογένειες του πολιτικού συστήματος και τις αδυναμίες οργάνωσης και λειτουργίας του διοικητικού μηχανισμού, ενώ μετέβαλε ουσιαστικά τους όρους άσκησης της πολιτικής εξουσίας και εντέλει επέφερε τομή στην λειτουργία του πολιτεύματος[2]: ακόμη και αν  κανείς δεν συντάσσεται με την άποψη, ότι η ελληνική πολιτεία έχει απωλέσει την κυριαρχία της και έχει περιπέσει σε καθεστώς που μοιάζει με κατεχόμενης χώρας, ο πλήρης επικαθορισμός της γενικής πολιτικής από τους ξένους παράγοντες και η συνακόλουθη περιθωριοποίηση των συνταγματικών οργάνων του κράτους έχουν καταστήσει προφανή την μετάλλαξη των πολιτειακών δομών.

Μέσα στην πολυεπίπεδη αυτή δίνη, οι βασικές λειτουργίες του Συντάγματος αδρανοποιούνται: η εγγύηση  των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της πολιτικής αυτονομίας, η ρύθμιση της δράσης των κρατικών οργάνων ακόμη και η νομιμοποίηση της πολιτικής εξουσίας δεν εξασφαλίζονται από την εφαρμογή του καταστατικού χάρτη και των προταγμάτων του[3]. Επιπλέον, η διεθνής διάσταση της κρίσης, αλλά και η αδυναμία των κρατών και των πολιτικών οργανισμών, όπως η Ε.Ε., να  δώσουν απαντήσεις στα οξύτατα κοινωνικά προβλήματα και να αντιμετωπίσουν την επέλαση των «αγορών», που φιλοδοξούν να υποτάξουν όλους τους τομείς της κοινωνικής συμβίωσης στους δικούς τους κανόνες, φαίνεται να στερούν το Σύνταγμα από το κατ’εξοχήν αντικείμενό του: Το κράτος εγκαταλείπεται ως πεδίο ανάπτυξης και οργάνωσης του εξουσιαστικού φαινομένου και τα πολιτεύματα τείνουν να υποκατασταθούν από άλλες μορφές διαχείρισης των πολιτικών πραγμάτων, όπως για παράδειγμα από την «διακυβέρνηση» (governance)[4].

Παρ΄όλα αυτά η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος τέθηκε στο προσκήνιο πριν ακόμη συμπληρωθεί η προθεσμία του άρθρου 110 παρ. 6 Συντ. Μάλιστα, οι ραγδαίες αλλαγές που συντελέστηκαν  στην κοινωνία και στο πολίτευμα, οδήγησαν μέρος της θεωρίας και του πολιτικού προσωπικού να προτείνει ριζικές τροποποιήσεις, ακόμη και ρυθμίσεις που υπερβαίνουν είτε τα ουσιαστικά[5] είτε τα διαδικαστικά όρια της αναθεώρησης[6], ώστε το θεσμικό οπλοστάσιο της χώρας να ανανεωθεί πλήρως και να μπορεί να απαντήσει στις σκληρές προκλήσεις των καιρών.   Στο σύντομο αυτό σημείωμα δεν είναι δυνατόν να σχολιαστούν οι ενδιαφέρουσες απόψεις σχετικά με το εύρος και την σημασία μιας ενδεχόμενης αναθεώρησης. Ωστόσο δυο βασικές επισημάνσεις επιβάλλονται:

Πρώτα από όλα, η οικονομική κρίση και η άσκηση της πολιτικής υπό την επικυριαρχία των φορέων του ανεξέλεγκτου χρηματιστηριακού καπιταλισμού δεν έχουν κλονίσει την σχέση του ελληνικού λαού με το Σύνταγμα. Η αντίληψη ότι ο καταστατικός χάρτης περιλαμβάνει τις πιο αποτελεσματικές εγγυήσεις της προσωπικής και συλλογικής αυτονομίας παραμένει γενική, εκφράστηκε δε με άμεσο τρόπο στις ευρείες λαϊκές συγκεντρώσεις που πραγματοποιήθηκαν το καλοκαίρι του 2011 και είναι γνωστές ως το φαινόμενο των «πλατειών»[7].  Τούτο συνιστά μια ελπιδοφόρα περίσταση: ο ελληνικός λαός δείχνει να αποκρούει την εξουδετέρωση της πολιτικής από την οικονομία, να αναζητά διέξοδο από τα προβλήματα μέσω της ανασύνταξης των δημοκρατικών θεσμών και παράλληλα να αναγνωρίζει ότι μέρος της ευθύνης για τις δραματικές εξελίξεις αναλογεί στο εγχώριο πολιτικό σύστημα, στο οποίο ο ίδιος μετέχει και που επείγει να αναδιαρθρωθεί.

Δεύτερο, ευρεία συναίνεση διαμορφώνεται σχετικά με την στόχευση της προσεχούς αναθεώρησης, η οποία  θεωρείται ως το έσχατο μέσο για την απάλειψη των παραγόντων, που διέβρωσαν τον δημοκρατικό και δικαιοκρατικό χαρακτήρα του πολιτεύματος: η εξάλειψη των πελατειακών σχέσεων, ο περιορισμός της αθέμιτης επίδρασης της εκτελεστικής στην δικαστική εξουσία, η ανατροπή της πρωτοκαθεδρίας των κομματικών επιτελείων στον κοινοβουλευτικό και πολιτικό βίο, η ουσιαστικοποίηση της πολιτικής και ο εξορθολογισμός της ποινικής ευθύνης των υπουργών μετατίθενται σε μεγάλο βαθμό στην διαδικασία τροποποίησης του καταστατικού χάρτη.

2.      Αντιπροσώπευση με ή χωρίς αντιπροσώπους; Το αίτημα πραγμάτωσης της λαϊκής κυριαρχίας και οι απορίες του συνταγματικού δικαίου.

Φαίνεται, λοιπόν, στο Σύνταγμα να ανατίθεται όχι μόνο η οργάνωση της κρατικής εξουσίας, αλλά και η αποκατάσταση της αξιοπιστίας του πολιτικού συστήματος. Πρόκειται για μια δύσκολη αποστολή, καθώς οι συνταγματικοί κανόνες επηρεάζουν μεν τις πολιτικές συμπεριφορές και στάσεις, ωστόσο δεν επαρκούν για να αλλάξουν πρακτικές δεκαετιών και για να διαμορφωθούν οι ηθικοπολιτικές προκείμενες που στηρίζουν την ομαλή  της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας[8]. Ενδιαφέρον, πάντως, παρουσιάζουν ορισμένες προτάσεις  που αφορούν στην θέση ορίων στους κυβερνώντες, προκειμένου αυτοί να μην συνδέονται σταθερά με τα προνόμια που εξασφαλίζει η διαχείριση της εξουσίας, να αποτρέπεται η αυθαιρεσία και να διευκολύνεται ο σεβασμός των θεμελιωδών αρχών του πολιτεύματος. Έτσι, επανέρχεται η σκέψη της καθιέρωσης κωλύματος[9] που θα εμποδίζει την υποψηφιότητα στις βουλευτικές εκλογές και την εκλογή καθενός προσώπου που έχει συμπληρώσει ορισμένο αριθμό θητειών ή ορισμένο χρόνο παραμονής στο Κοινοβούλιο. Με τον τρόπο αυτό, η σχέση των βουλευτών με την εξουσία δεν θα παγιώνεται και η σύνθεση της Βουλής θα αναμορφώνεται προς όφελος μιας ουσιαστικής πολιτικής εκπροσώπησης.

Πραγματικά, η μακρόχρονη παραμονή βουλευτών στο αξίωμά τους ευνοεί την ανάπτυξη προσωπικών δικτύων ανάμεσα σε αυτούς και στους εκλογείς τους, τους παρέχει ευχέρεια συμμετοχής στο κοινοβουλευτικό έργο, αλλά και την δυνατότητα εύκολης πρόσβασης στα υπουργικά γραφεία και διεκδίκησης ευεργετημάτων για τους ίδιους ή την πολιτική τους πελατεία, τους προσφέρει «αναγνωρισιμότητα», δηλαδή ευνοϊκούς όρους δημόσιας παρέμβασης, με δυο λόγια στηρίζει την προσωποποίηση και την «επαγγελματοποίηση» της πολιτικής και της εξουσίας[10]. Για τον λόγο αυτό, η δημοκρατική θεώρηση των αντιπροσωπευτικών θεσμών είχε εγκαίρως προτείνει την καθιέρωση του συγκεκριμένου κωλύματος είτε με την μορφή απαγόρευσης της δεύτερης ή τρίτης συνεχούς θητείας[11] είτε με την πρόβλεψη ανώτατου χρονικού ορίου παραμονής στα βουλευτικά έδρανα, ενδεικτικά την οκταετία ή δεκαετία.

Η εισαγωγή του κωλύματος αυτού, με την προσθήκη σχετικής ρύθμισης στο άρθρο 56 Συντ., γεννά εύλογες ενστάσεις˙ καταρχάς, όπως κανείς βάσιμα μπορεί υποθέσει, η θέσπιση  ανώτατου ορίου της βουλευτικής θητείας θα τείνει να ενισχύσει την εξουσία της κομματικής ηγεσίας. Με εναλλασσόμενη την σύνθεση της κοινοβουλευτικής ομάδας, η οποία θα συγκροτείται από πρόσωπα με μικρή εμπειρία στα κοινοβουλευτικά πράγματα, ο κομματικός μηχανισμός καθεμιάς παράταξης θα προσδιορίζει αυτός τις κατευθύνσεις της πολιτικής δράσης των βουλευτών της, στα κρίσιμα τουλάχιστον ζητήματα. Με τον τρόπο αυτό, η περιθωριοποίηση της λαϊκής αντιπροσωπείας θα συνεχιστεί, με διαφορετική διατύπωση, η μεταρρύθμιση θα αποβεί ανώφελη.   

Εξάλλου, δεν μπορεί να αμεληθεί το ακόλουθο: η απομάκρυνση των στελεχών που είναι εξοικειωμένα με το κοινοβουλευτικό έργο, θα δυσκολέψει το τελευταίο, καθώς και την συγκροτημένη παρέμβαση των πολιτικών δυνάμεων σε αυτό. Η συνθετότητα των σύγχρονων προβλημάτων, ο εν πολλοίς τεχνικός χαρακτήρας τους και το εύρος των κοινοβουλευτικών εργασιών απαιτούν την ανάπτυξη μιας «τεχνογνωσίας» για την ουσιαστική συμμετοχή στην κοινοβουλευτική πράξη. Δεν είναι τυχαίο, ότι με την αναθεώρηση του 2001 και με διαδοχικές τροποποιήσεις του Κανονισμού της Βουλής, αναβαθμίστηκε ο ρόλος των Επιτροπών της Βουλής, ώστε να εξασφαλίζεται μια συστηματική προσέγγιση των ζητημάτων και η ευρύτερη δυνατή ανάμειξη των βουλευτών στην αντιμετώπισή τους. Η διαρκής ανανέωση του πολιτικού προσωπικού  αναμένεται να αποστερήσει τους βουλευτές από την αναγκαία «εξειδίκευση» και να περιορίσει την συνεισφορά τους στην διαμόρφωση τόσο των πολιτικών επιλογών της κόμματός τους, όσο και των αποφάσεων της λαϊκής αντιπροσωπείας.

Σημαντικότερες δείχνουν, πάντως, οι αντιρρήσεις που συνδέονται με το γεγονός, ότι το συγκεκριμένο κώλυμα συνιστά περιορισμό των δικαιωμάτων του εκλέγειν και εκλέγεσθαι (άρθρα 51 παρ 3 και 55 παρ.  1 Συντ.). Πραγματικά, με την εισαγωγή ανώτατου ορίου επιτρεπόμενων κοινοβουλευτικών θητειών ή ανώτατου χρόνου παραμονής στο βουλευτικό αξίωμα, το εκλογικό σώμα δεν θα μπορεί να επανεκλέξει πρόσωπα, ακόμη και αν αυτά είχαν εκπληρώσει ευδόκιμα τα καθήκοντά τους και είχαν με αποτελεσματικότητα εξυπηρετήσει το γενικό συμφέρον, συνδυάζοντάς το και με τα ενδιαφέροντα των κοινωνικών ομάδων ή/και της περιφέρειας που εκπροσωπούσαν. Ταυτόχρονα, οι απερχόμενοι βουλευτές στερούνται του δικαιώματος να είναι υποψήφιοι για μόνον τον λόγο, ότι είχαν ήδη θητεύσει στην λαϊκή αντιπροσωπεία και παρ΄ότι ενδεχομένως είχαν παράγει λαμπρό έργο. Ο περιορισμός δείχνει δραστικός και ο θεμιτός χαρακτήρας του καταφάσκεται μόνον αν διαπιστωθεί ότι η θέσπισή του συμβάλλει στην ομαλότερη απόλαυση των παραπάνω δικαιωμάτων από όλα τα μέλη του εκλογικού σώματος και στην διασφάλιση των συνταγματικών χαρακτηριστικών της εκλογικής διαδικασίας[12]

Οι εκλογές στο αντιπροσωπευτικό δημοκρατικό πολίτευμα μας είναι η διαδικασία κατά την οποία η κοινότητα των ίσων και ελεύθερων πολιτών που αποτελεί την έδρα και τον φορέα της κυριαρχίας, επιλέγει τους αντιπροσώπους στους οποίους αναθέτει την άσκηση της τελευταίας. Προκειμένου η επιλογή αυτή να προσκτάται θεσμικό νόημα, να παράγει νομικοπολιτικές συνέπειες και να μην εξαντλείται στην χορήγηση μιας «λευκής επιταγής» στους βουλευτές, οι εκλογές θα πρέπει να αναδεικνύονται ως η σπουδαιότερη στιγμή, το τελικό στάδιο της πραγμάτωσης του πολιτικού ανταγωνισμού. Διαφορετικά, η συμμετοχή των πολιτών στα δημόσια πράγματα είναι λυμφατική και ο χαρακτηρισμός του πολιτεύματος ως δημοκρατικού απλό πρόσχημα. Η ανάδειξη των βουλευτών, λοιπόν, είναι η διαδικασία που –πρέπει να- εξασφαλίζει την ορθολογική άρθρωση των διαφορετικών συμφερόντων, απόψεων και ιδεολογιών που αναπτύσσονται στο κοινωνικό σώμα, την γενίκευσή τους μέσα από την αντιπαράθεση και την έκφρασή τους στο πεδίο άσκησης της κρατικής εξουσίας[13].

Για τους λόγους αυτούς, η συνταγματική καθιέρωση της ελεύθερης εντολής (άρθρο 51 παρ. 3 Συντ.) έχει πάψει από δεκαετίες να θεωρείται ως το θεμέλιο μιας διαδικασίας, δια της οποίας η εξουσία ανατίθεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα, που λόγω των ιδιοτήτων και προσόντων τους μπορούν να διαχειριστούν με αγαθό τρόπο τα δημόσια πράγματα. Οι μακρόχρονοι αγώνες για τον εκδημοκρατισμό του πολιτεύματος στόχευαν, μεταξύ άλλων, στην αναγνώριση της αρμοδιότητας του εκλογικού σώματος να επιλέγει αυτό το κυβερνητικό πρόγραμμα ή τουλάχιστον τους βασικούς του στόχους και, μαζί με αυτούς, τα πρόσωπα που θα κληθούν να το υλοποιήσουν.  Έτσι, στο ελληνικό συνταγματικό δίκαιο εγκαίρως[14] αποτυπώθηκε η αντίληψη, ότι η εκλογή των μελών της λαϊκής αντιπροσωπείας συνιστά κυρίως την επιλογή μιας συγκροτημένης πρότασης για την γενική πολιτική της χώρας και δευτερευόντως την ανάδειξη κάποιων προσώπων στο βουλευτικό αξίωμα[15].

Συνακόλουθα, στο ελληνικό πολίτευμα, η εκλογή των αντιπροσώπων αποτελεί τον κατεξοχήν μηχανισμό πραγμάτωσης της δημοκρατικής αρχής, επειδή με αυτήν εκδηλώνεται η δόση μιας «πολιτικής εντολής- πλαισίου»[16], που καθιστά πιο ουσιαστική την αντιπροσώπευση και διευκολύνει τον σεβασμό της λαϊκής βούλησης σε όλη την διάρκεια της θητείας των κρατικών οργάνων. Βέβαια, η εντολή αυτή πρέπει, κατά το Σύνταγμα, να δίνεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο, που αναλαμβάνει να την εκπληρώσει, αναλαμβάνοντας ταυτόχρονα την ευθύνη να λογοδοτήσει στο εκλογικό σώμα για την εκπλήρωση του πολιτικού προγράμματος με βάση το οποίο αναδείχθηκε στην εξουσία. Η εκλογή, συνεπώς, -οφείλει να- συγκεράζει το προσωπικό με το πολιτικό, προγραμματικό στοιχείο, με τρόπο τέτοιο που οι εκλογείς να επηρεάζουν αληθινά την πορεία της πολιτικής ζωής, την διαμόρφωση της γενικής πολιτικής και την διαχείριση των δημόσιων πραγμάτων. Έτσι μόνον εξασφαλίζεται ο σεβασμός της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας και στηρίζεται η εφαρμογή της.

Αξιοποιώντας και τις σκέψεις του ΑΕΔ, που πριν περίπου τρεις δεκαετίες έκρινε ότι «η καθιέρωσις της ελεύθερης εντολής του βουλευτού, ως αντιπροσώπου του έθνους δεν είναι ασυμβίβαστη ούτε με την οργάνωσιν των βουλευτών σε κόμματα τα οποία άλλωστε αναγορεύονται από το Σύνταγμα σε πολιτικό θεσμό, που αποτελεί καθοριστικό οργανικό παράγοντα της λειτουργίας του πολιτεύματος, ούτε με την κατάργησιν του σταυρού προτιμήσεως»[17] οδηγούμαστε στο εξής συμπέρασμα: η αναζήτηση θεσμικών μέσων, άρα και η θέσπιση κωλυμάτων, που θα συμβάλλουν, ώστε η εκλογική αναμέτρηση να επιτελεί την παραπάνω δημοκρατική αποστολή της καταρχήν εναρμονίζεται με την ελευθερία των εκλογέων να επιλέξουν συγκεκριμένο πρόσωπο ως αντιπρόσωπό τους και με την φιλοδοξία των υποψήφιων να καταλαμβάνουν το βουλευτικό αξίωμα. Περαιτέρω, οι ριζικές πολιτικές αλλαγές που παρατηρούνται στα πολιτεύματα της μετανεωτερικότητας, καθιστούν αναγκαίο τον επαναπροσδιορισμό των όρων και των ορίων συμμετοχής στην εκλογική διαδικασία[18], προκειμένου αυτή να παραμείνει ο κύριος άξονας λειτουργίας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

3.      Το ανώτατο όριο συνολικής βουλευτικής θητείας, ένα στοίχημα για την αντιπροσωπευτική δημοκρατία.  

Πραγματικά, σήμερα η σημαντικότερη απειλή για την ελεύθερη και ισότιμη συμμετοχή των μελών της πολιτικής κοινότητας στα δημόσια πράγματα πηγάζει από μια νέα μορφή προσωποποίησης της εξουσίας, που σηματοδοτεί βαθύτερες αλλαγές στην πολιτική θέσμιση των κοινωνιών. Οι τελευταίες εκδηλώνονται με την σταδιακή εγκατάσταση της «τεχνοδημοκρατίας», στο πλαίσιο της οποίας οι πολιτικές σχέσεις τείνουν να υποκατασταθούν από ένα πρόγραμμα παραγωγής των πολιτικών αποφάσεων από τους επαϊοντες της οικονομίας, των διεθνών σχέσεων και της επικοινωνίας. Συνακόλουθα, στον πολιτικό και επιστημονικό διάλογο προβάλλεται η άποψη πως η σύγχρονη «αγαθή διακυβέρνηση» [19] ή έστω η αποτελεσματική διαχείριση των δημόσιων πραγμάτων στις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες απαιτούν η άσκηση της εξουσίας να ακολουθεί τους κανόνες των επιστημών και της ηθικής. Η αντίληψη αυτή ενισχύθηκε με την οικονομική κρίση που αποτέλεσε την αφορμή είτε για τον σχηματισμό κυβερνήσεων υπό την ηγεσία τεχνοκρατών[20] είτε για την δραστική ενίσχυση της παρουσίας τους στα υπουργικά συμβούλια. Στα κρίσιμα και σοβαρά, οι εκπρόσωποι του λαού παραμερίστηκαν και η σωτηρία της πατρίδας ανατέθηκε στους ειδικούς, με πενιχρά είναι αλήθεια αποτελέσματα[21].

Ωστόσο, η σημασία αυτής της εξέλιξης δεν μπορεί να παραμεληθεί,  ιδίως ενόψει των κανονιστικών συνεπειών που αναπτύσσει στο ζήτημα που μας απασχολεί: η παραδοχή πως η άσκηση της πολιτικής πρέπει να ακολουθεί τους κανόνες της τεχνολογίας και της οικονομίας, αλλοιώνει τα χαρακτηριστικά της εκλογικής διαδικασίας, που κινδυνεύει να μετατραπεί  σε δίαυλο εναλλαγής των εκπροσώπων των διαφόρων «σχολών» στην εξουσία. Με άλλα λόγια, ορατός είναι ο κίνδυνος οι εκλογές να αποβάλλουν την αποστολή στελέχωσης του Κοινοβουλίου με όρους πολιτικής αντιπροσώπευσης και να μετεξελιχθούν σε μηχανισμό επιλογής των «αρίστων». Το κανονιστικό νόημα της εντολής κατ΄ άρθρο 51 παρ 2 Συντ. θα επανακαθοριστεί και  οι δεσμεύσεις που απορρέουν από αυτήν θα περιοριστούν.

Όπως είναι ευνόητο, μια τέτοια μεταλλαγή θα οδηγήσει το εκλογικό σώμα στο περιθώριο των πολιτικών πραγμάτων, καθώς η εξουσία του θα συρρικνωθεί στην ευχέρεια επιλογής μεταξύ όσων λίγων θα διαθέτουν τα αναγκαία προσόντα και την κατάλληλη πρόσβαση στα δημόσια fora, για να τα επιδείξουν. Απέναντι σε αυτόν τον ολιγαρχικής κατεύθυνσης προσανατολισμό, το συνταγματικό δίκαιο αναζητά εργαλεία ικανά να διατηρήσουν την δημοκρατική συμμετοχή, την ευχέρεια των πολλών να στοχάζονται ισότιμα για το δημόσιο συμφέρον και να συμπράττουν στην διαμόρφωσή του είτε προσωπικά είτε με την ανάδειξη ομοίων τους στα κρατικά αξιώματα. Σε αυτές τις συνθήκες, λοιπόν, η τροποποίηση του άρθρου 56 Συντ. και η θέσπιση κωλύματος που θα αποτρέπει την μακρόχρονη παραμονή ορισμένων προσώπων στην εξουσία, που θα διευκολύνει την ανανέωση του αντιπροσωπευτικού σώματος και τον αποτελεσματικότερο έλεγχο των μελών του από το εκλογικό σώμα, αποβάλλει τον περιοριστικό της χαρακτήρα. Τούτο, υπό την αυτονόητη προϋπόθεση, ότι η συνταγματικά προβλεπόμενη απαγόρευση συμμετοχής στις εκλογές μετά την συμπλήρωση του καθορισμένου αριθμού θητειών ή χρόνου δεν θα είναι διαρκής, αλλά θα αφορά την υποψηφιότητα του απερχόμενου βουλευτή μόνον στην αμέσως επόμενη εκλογική αναμέτρηση.

Πραγματικά, με την παραπάνω έννοια, η πρόβλεψη ανώτατου συνολικά ορίου θητειών δεν παρακωλύει  καθένα πολίτη να διεκδικήσει την εμπιστοσύνη του εκλογικού σώματος, ούτε περιορίζει τις επιλογές του τελευταίου. Εισάγει απλώς ρύθμιση που θέτει ένα χρονικό όριο παραμονής στην εξουσία, χωρίς να παρεμποδίζει την ενεργή συμμετοχή των ενδιαφερόμενων στην πολιτική, στην οποία μπορούν να επιστρέψουν μετά την πάροδο μιας κοινοβουλευτικής θητείας, σε σύντομο δηλαδή διάστημα. Εξάλλου, το εκλογικό σώμα διατηρεί την ελευθερία να επιλέξει ανάμεσα στους υποψήφιους που εκφράζουν τις πολιτικές απόψεις του και με την εκλογή των προσώπων να εξειδικεύσει τις κατευθύνσεις που θα χαράξει για την άσκηση της πολιτικής.  

Ενώ, λοιπόν, τα δικαιώματα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι δεν περιορίζονται, ιδρύονται συνθήκες που ευνοούν την στελέχωση της λαϊκής αντιπροσωπείας όχι με βάση το βιογραφικό των υποψηφίων, αλλά μέσα από μια διαδικασία πολιτικής αντιπαράθεσης και πολιτικών επιλογών. Η δυνατότητα επιρροής στην εκλογική θέληση που διαθέτουν τα «αναγνωρίσιμα» πολιτικά στελέχη περιορίζεται και δίνεται η ευκαιρία σε νέα πρόσωπα, κατά τεκμήριο λιγότερο συνδεδεμένα με την υπουργική ή κομματική εξουσία, να ασκήσουν το βουλευτικό αξίωμα.  Για τον λόγο αυτό, η θέσπιση του κωλύματος αναμένεται να αναδειχθεί σε παράμετρο ενίσχυσης της πολιτικής ισότητας και γενικότερα βελτίωσης της λειτουργίας του κοινοβουλευτικού συστήματος: εφόσον και καθόσον το κώλυμα αυτό συμβάλλει στην ενίσχυση του πολιτικού στοιχείου κατά την επιλογή των μελών της λαϊκής αντιπροσωπείας, ο έλεγχος των κυβερνώντων από αυτή θα γίνει αποτελεσματικότερος και η πολιτική τους ευθύνη πιο ουσιαστική: οι εκπρόσωποι του εκλογικού σώματος θα παρακολουθούν το κυβερνητικό έργο ως φορείς μιας εντολής με σαφέστερα χαρακτηριστικά και απαλλαγμένοι από το φάσμα της επανεκλογής τους, με άλλα λόγια θα αναπτύσσουν ευχερέστερα κριτική στάση απέναντι στις πρωτοβουλίες και στις αποφάσεις της εκτελεστικής εξουσίας.

Τέλος, η υιοθέτηση του κωλύματος παρουσιάζει ένα πρόσθετο ενδιαφέρον: το αίτημα για ανανέωση του πολιτικού προσωπικού εκφράστηκε με έμφαση -και στην συνταγματική του διάσταση- από σημαντικό αριθμό  φορέων και προσώπων˙ στις συζητήσεις που είχαν ως αντικείμενο την αντιμετώπιση της κρίσης, διατυπώθηκαν κατ’ επανάληψη σχετικές προτάσεις, οπότε η αναθεώρηση του άρθρου 56 Συντ. θα αποτελέσει την θεσμική απάντηση στις προσδοκίες μεγάλου μέρους των πολιτών. Εξάλλου, η εφαρμογή του θα δείξει αν και σε ποιο βαθμό μια συνταγματική ρύθμιση μπορεί να επιφέρει την εξάλειψη των δυσλειτουργιών του πολιτικού συστήματος και να αποκαταστήσει, στις παρούσες συνθήκες, τα δημοκρατικά χαρακτηριστικά των θεσμών. Έτσι,  η αναθεώρηση του άρθρου 56 Συντ είναι μια ευκαιρία να δοκιμαστεί η σχέση του ελληνικού λαού με το Σύνταγμα στην εποχή της κρίσης και να διερευνηθεί αν η πίστη στην εγγυητική λειτουργία του παραμένει δικαιολογημένη.  

Ιφιγένεια Καμτσίδου

Νομική Σχολή ΑΠΘ

 

 


[1] Απολύτως ενδεικτικά,  βλ. Α. Μανιτάκη, Ο Ελληνικός συνταγματισμός αντιμέτωπος με τον συναινετικό αναθεωρητισμό, Αθήνα, Ινστιτούτο Ν. Πουλαντζάς, 2006, passim., Κ. Χρυσόγονου, «Η μεταλλαγή της αναθεωρητικής λειτουργίας», σε Ξ. Κοντιάδη (επιμ.), Πέντε χρόνια μετά την αναθεώρηση του 2001 τμ. Ι, Αθήνα- Κομοτηνή, Α. Σάκκουλα, 2006, σ. 105 επ

[2] Γ.Δρόσος, «Το «Μνημόνιο» ως σημείο στροφής του πολιτεύματος», σε www.constitutionalism.gr, βλ. επίσης, του ίδιου «Ζητήματα συνταγματικής οργάνωσης, δικαστικής προστασίας και δημοκρατίας στην εποχή της σημερινής κρίσης»,  Γ. Σωτηρέλη, «Σύνταγμα και πολιτική υπό το φως των νέων δεδομένων: τα διακυβεύματα, οι δυνατότητες, τα όρια», , του ίδιου, «Το Σύνταγμα στην εποχή της κρίσης. Προς ένα νέο συνταγματισμό;», στον παραπάνω ιστότοπο, Π. Μαντζούφα, «Οικονομική κρίση και Σύνταγμα»,  Α. Καϊδατζή, «“Μεγάλη πολιτική” και ασθενής δικαστικός έλεγχος. Συνταγματικά ζητήματα και ζητήματα συνταγματικότητας στο “Μνημόνιο”», όλες οι παραπάνω μελέτες σε www.constitutionalism.gr, καθώς και Ευ. Βενιζέλου, «Εθνικό Σύνταγμα και εθνική κυριαρχία υπό συνθήκες διεθνούς οικονομικής κρίσης», Ξ. Κοντιάδη, «Οικονομική κρίση, κυριαρχία και συνταγματική μεταβολή. Συγκριτικές παρατηρήσεις και υποθέσεις εργασίας», και Α. Δημητρόπουλου, «Η ρυθμιστική εξουσία του εκλογικού σώματος και η κρίση του αντιπροσωπευτισμού», σε Ξ. Κοντιάδη-Φ. Σπυρόπουλου- Κ. Τσουκαλά, Δημοκρατία, Σύνταγμα, Ευρώπη στην εποχή της κρίσης, Αθήνα, Σαββάλας, 2012, σ. 29 επ., 44 επ. και 179 επ. αντίστοιχα.

[3] Βλ. ενδεικτικά, Κ.Χρυσόγονου, Η καταστρατήγηση του Συντάγματος στην εποχή των Μνημονίων, Αθήνα, Λιβάνης, 2013, ιδίως σ. 37 -67, Χ. Κουρουνδή, «Το «Μνημόνιο» ως έκφανση συνταγματικής αλλοίωσης (fraude à laConstitution)», σεwww.constitutionalism.gr, Ι. Καμτσίδου, «Οικονομική κρίση, Σύνταγμα και δημοκρατία», στον ίδιο ιστότοπο .

[4] Βλ. Β. Αρανίτη- Ευθ. Παπαβλασόπουλος- Μ. Σπουρδαλάκης, «Από την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση στο…Μνημόνιο. Το ‘χρονικό’ μιας προαναγγελθείσας κρίσης», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 134-135, 2011, σ. 37 επ. Η governance στοχεύει να αντικαταστήσει την συνταγματικά οργανωμένη άσκηση της πολιτικής εξουσίας με την λειτουργία μιας πολιτικής δομής που, εξασφαλίζοντας την αυτορρύθμιση των σημαντικότερων οικονομικών τομέων, συγκροτεί ένα ισχυρό νομικό πλαίσιο για την ρύθμιση του ανταγωνισμού και την διαφύλαξη της δημόσιας τάξης, ενώ διαμορφώνει τις επιμέρους «πολιτικές», με αποδέκτη όχι το λαό αλλά τον «πληθυσμό». Η θέση του τελευταίο στο εσωτερικό του συστήματος εξαντλείται στην οργάνωση ομάδων, οι οποίες επιδιώκουν την ικανοποίηση των συμφερόντων τους μέσα από την άτυπη επικοινωνία με τους φορείς της εξουσίας, βλ. επίσης Ι.Καμτσίδου, «Το κοινοβουλευτικό σύστημα. Δημοκρατική αρχή και κυβερνητική ευθύνη», Αθήνα, Σαββάλας, 2011, σ. 46 επ.

[5] Έτσι, η πρόταση για εγκατάσταση προεδρικού κυβερνητικού συστήματος, ενδεικτικά Τ. Βιδάλη, «Φρουροί των Βερσαλλιών;» σε www.constitutionalism.gr., του ίδιου, « ‘Λιγότερη Βουλή!’: η προοπτική της προεδρικής δημοκρατίας» στον ίδιο ιστότοπο, Θ. Διαμαντόπουλου, Προεδρικό σύστημα στην Ελλάδα; Σκέψεις για μια νέα θεσμική αρχιτεκτονική, Αθήνα, Παπαζήση, 2011, έμμεσα δε ο Γ. Κατρούγκαλος, «Από τη Γ’ στη Δ’ Ελληνική Δημοκρατία», στο μπλογκ Προεδρική Δημοκρατία, πρβλ Α. Αργυρού, « ‘Για μια νέα μεταπολίτευση’: Αναγκαία η συνταγματική αναθεώρηση», σε www.constitutionalism.gr

[6] Βλ. για παράδειγμα τις απαντήσεις των Π. Παυλόπουλου, Αναθεώρηση του Συντάγματος μέσω δημοψηφίσματος; σε www.constitutionalism.gr Χ, Ανθόπουλου, «Αναθεώρηση και δημοψήφισμα», Το Έθνος, 29/6/2011, στην φιλολογία για την αναθεώρηση του Συντάγματος με την διενέργεια δημοψηφίσματος.

[7] Βλ. Α. Δημητρόπουλου, ό.π., Σ. Σκαμνέλου, «Συνταγματική αναθεώρηση, Στα όρια της Συντακτικής», σε www.rednotebook.gr . Αξίζει να σημειωθεί, ότι στην συνέχεια διοργανώθηκαν αρκετές εκδηλώσεις που στόχευαν να συνδυάσουν την συμμετοχή των πολιτών στην συζήτηση για την αναθεώρηση με την γνώμη των ειδικών, ενώ λειτουργούν ηλεκτρονικοί ιστότοποι με το ίδιο αντικείμενο π.χ. ο http://www.neosyntagma.net

[8] Όπως, μάλιστα, επισημαίνει ο Γ. Σωτηρέλης, ««Σύνταγμα και πολιτική υπό το φως των νέων δεδομένων: τα διακυβεύματα, οι δυνατότητες, τα όρια», ό.π., ελλοχεύει «ο κίνδυνος του συνταγματικού λαϊκισμού. Ο κίνδυνος δηλαδή να θεωρηθεί η αναθεώρηση του Συντάγματος πανάκεια, διά «πάσαν νόσον» του πολιτικοδιοικητικού μας συστήματος, και να μετατεθεί στο μέλλον, δηλαδή μετά την ολοκλήρωση της σχετικής διαδικασίας, η επίλυση των σοβαρότατων σημερινών προβλημάτων.»

[9] Έτσι, ο Κ. Χρυσόγονος, «Σχεδίασμα εκδημοκρατισμού. Δώδεκα σκέψεις για μια άλλη αναθεώρηση», σε www.constitutionalism.gr και ήδη σε Ξ. Κοντιάδη-Φ. ΣπυρόπουλουΚ. Τσουκαλά, ό.π., σ. 74 επ. (78)

[10] B. Manin, Principes du gouvernement représentatif, Παρίσι, Flammarion, 1996, σ. 279  επ.,

[11]Για παράδειγμα, στο πρώτο Σύνταγμα της Γαλλικής Επανάστασης η σχετική διάταξη όριζε ότι «τα μέλη του νομοθετικού σώματος μπορούν να επανεκλεγούν στο επόμενο και δεν μπορούν (να επανεκλεγούν) στη συνέχεια, παρά μόνο ύστερα από την πάροδο μιας νομοθετικής (περιόδου)», βλ. Κ. Χρυσόγονου, «Σχεδίασμα εκδημοκρατισμού. Δώδεκα σκέψεις για μια άλλη αναθεώρηση», ό.π, σ. 79.

[12] Πρβλ. Κ. Χρυσόγονου, Συνταγματικό Δίκαιο, Αθήνα- Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 450 επ. και γενικότερα για την ratio των κωλυμάτων βλ. Γ. Σωτηρέλη, Κωλύματα εκλογιμότητας και ασυμβίβαστα βουλευτών στο μεταίχμιο δύο συνταγματικών αναθεωρήσεων, Αθήνα, εκδ. Σάκκουλα, 2006, σ. 2 επ..

[13] Πρβλ. Ch.Mouffe, Το Δημοκρατικό παράδοξο, Αθήνα, Πόλις, 2004, σ. 146 επ., 183 επ.

[14] Βλ. Α. Σβώλου, Το Νέον Σύνταγμα και αι βάσεις του πολιτεύματος, Αθήναι, Τύποις Πυρσού, 1928, σ. 121 επ. (131 επ.)

[15] Για διπλό χαρακτήρα των εκλογών κάνει λόγο ο Α. Δημητρόπουλος, Οργάνωση και λειτουργία του κράτους- Σύστημα Συνταγματικού Δικαίου τ. Β’, Αθήνα, εκδ. Σάκκουλα, 2009.

[16] Για το σύγχρονο, δημοκρατικό νόημα της πολιτικής εντολής, βλ. Α. Μάνεση, Αι Εγγυήσεις Τηρήσεως του Συντάγματος, τ. ΙΙ, Θεσσαλονίκη, Αφοι Π. Σάκκουλα, 1965, σ. 69 επ, 189 επ., Δ. Τσάτσου, Συνταγματικό Δίκαιο Β’, Αθήνα, Α.Σάκκουλας, σ.90 επ., Π. Φουντεδάκη, Βουλή των βουλευτών ή των κοινοβουλευτικών ομάδων; Οι θεμελιώδεις αρχές του κοινοβουλευτικού δικαίου, Αθήνα-Κομοτηνή, Α. Σάκκουλας, 1993, σ. 45 επ., F. HamonM.Troper, DroitConstitutionnel, Paris, L.G.D.J., 2003, σ. 167 επ.

[17] ΑΕΔ 34/1985 σε Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών «Νόμος», ανάλογες σκέψεις διατυπώνονται και στην ΑΕΔ 4/2008 που έκρινε την συνταγματικότητα της ρύθμισης με βάση την οποία οι διατελέσαντες πρωθυπουργοί θεωρείται ότι λαμβάνουν ως σταυρούς προτίμησης, το σύνολο των υπέρ του κόμματός του ψήφων, δηλαδή προτάσσονται όλων των συνυποψηφίων τους σε οποιαδήποτε εκλογική αναμέτρηση και αν συμμετέχουν.

[18] Βλ. για παράδειγμα, την μελέτη συνταγματικής πολιτικής του M. Gounelle, «Démocratiserlemandatreprésentatif», LeDébat 141, Σεπτ.-Οκτ. 2006, σ.110 επ., πρβλ. Γ. Σωτηρέλη, Κωλύματα εκλογιμότητας και ασυμβίβαστα βουλευτών στο μεταίχμιο δύο συνταγματικών αναθεωρήσεων, ό.π., σ. 219 επ., Ξ. Κοντιάδη, Ελλειμματική Δημοκρατία, Κράτος και κόμματα στην Ελλάδα, Αθήνα, Σιδέρης, 2009, σ. 91 επ.

[19] Πρόκειται, όπως αναφέρεται πιο πάνω για την governance, βλ. υποσ. 4. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κριτική που ασκείται στο παραπάνω μοντέλο διακυβέρνησης από τους υποστηρικτές της «ριζοσπαστικής δημοκρατίας», με πιο γνωστούς στην χώρα μας τον ErnestoLaclau και την ChantalMouffe. Δυο από τα πιο σημαντικά έργα της  τελευταίας, Το Δημοκρατικό παράδοξο, ό.π.,  και Επί του πολιτικού, Αθήνα, Εκκρεμές, 2010 έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, ενώ λιγότερο γνωστή στην χώρα μας είναι η συμβολή της NadiaUrbinati,RepresentativeDemocracy : PrinciplesAndGenealogy, Chicago, UniversityofChicagoPress, 2006, πρβλ και την  συνέντευξη που έδωσαν από κοινού με τον B. Maninστην H. Landemore, Ladémocratiereprésentativeestelleréellementdémocratique? σε www.laviedesidees.fr. (Μάρτιος 2008).

[20] Οι κυβερνήσεις του Λ. Παπαδήμου στην Ελλάδα και του Μ. Μόντι στην Ιταλία αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα, ενώ η σημερινή θέση του Υπουργού των Οικονομικών Γ. Στουρνάρα στην κυβέρνηση Σαμαρά επιβεβαιώνει την τάση.

[21] Βλ. Κ. Χρυσόγονου, Η καταστρατήγηση του Συντάγματος, ό.π., σ. 49 επ

Κατηγορίες: Μελέτες. Προσθήκη στους σελιδοδείκτες.

138 απαντήσεις στο Η καθιέρωση ανώτατου ορίου συνολικής βουλευτικής θητείας και η ενίσχυση της δημοκρατικής αρχής. Σκέψεις για την αναθεώρηση του άρθρου 56 Συντ., σε ΕΔΔΔ Σεπτ. 2013

  1. Ο/Η Keshawn λέει:

    An inlgltieent answer – no BS – which makes a pleasant change

  2. Ο/Η https://Soundcloud.com λέει:

    Αw, tһis was a really nicde pߋst. Τaking thһe time and actual effort to create a top notch article… butt
    what can I say… I hesitate a whole llоt and never manage to gеt
    neаrly anythіng done.

  3. Ο/Η furtdso linopv λέει:

    I like the efforts you have put in this, thank you for all the great posts.

  4. Ο/Η xốp bỏ hộp quà λέει:

    Excellent site. Lots of useful info here. I am sending it to some friends ans also sharing in delicious. And naturally, thanks to your effort!

  5. Ο/Η personalised mugs λέει:

    I gotta bookmark this website it seems very useful extremely helpful

  6. Ο/Η cài đặt macbook λέει:

    I like this web blog so much, saved to fav. «To hold a pen is to be at war.» by Francois Marie Arouet Voltaire.

  7. Ο/Η Dow Theory λέει:

    Hey There. I found your blog using msn. This is a very well written article. I will make sure to bookmark it and come back to read more of your useful information. Thanks for the post. I’ll certainly return.

  8. I really like your writing style, superb info, regards for posting :D. «Your central self is totally untouched By grief, confusion, desperation.» by Vernon Howard.

  9. Ο/Η InventHelp Innovation News λέει:

    of course like your web site however you have to test the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very bothersome to inform the reality then again I’ll certainly come back again.

  10. Ο/Η hotel search engines λέει:

    Just want to say your article is as surprising. The clarity in your post is just excellent and i can assume you’re an expert on this subject. Fine with your permission allow me to grab your feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please carry on the gratifying work.

  11. I used to be recommended this website by means of my cousin. I’m no longer positive whether this publish is written by him as nobody else know such detailed about my problem. You’re incredible! Thanks!

  12. Amazing! This blog looks exactly like my old one! It’s on a completely different topic but it has pretty much the same layout and design. Excellent choice of colors!

  13. Ο/Η Film Distributors λέει:

    I was studying some of your posts on this internet site and I think this site is really instructive! Keep putting up.

  14. Ο/Η Film Makers λέει:

    I have been absent for some time, but now I remember why I used to love this blog. Thanks , I will try and check back more frequently. How frequently you update your site?

  15. Ο/Η Film Makers λέει:

    I really enjoy reading on this web site, it has got fantastic articles. «A short saying oft contains much wisdom.» by Sophocles.

  16. You are my inhalation, I own few web logs and often run out from to post .

  17. Ο/Η pessoas bem sucedidas λέει:

    I was recommended this blog by my cousin. I am not sure whether this post is written by him as nobody else know such detailed about my trouble. You are incredible! Thanks!

  18. Wow, fantastic weblog layout! How lengthy have you been blogging for? you made blogging glance easy. The total glance of your site is great, let alone the content!

  19. I am glad to be one of many visitants on this outstanding internet site (:, thanks for posting.

  20. I like this site its a master peace ! Glad I noticed this on google .

  21. Thank you for the good writeup. It in reality was a leisure account it. Glance complicated to more brought agreeable from you! By the way, how could we communicate?

  22. I together with my buddies have already been viewing the excellent solutions on your site and then at once developed an awful suspicion I never thanked the website owner for them. The men were so happy to read them and now have seriously been using those things. Thanks for actually being really helpful as well as for making a decision on some tremendous resources most people are really desirous to be informed on. My very own sincere regret for not saying thanks to you earlier.

  23. Ο/Η click here λέει:

    Some genuinely marvellous work on behalf of the owner of this site, perfectly great subject matter.

  24. Ο/Η seo malaysia λέει:

    Hi there! Someone in my Myspace group shared this site with us so I came to give it a look. I’m definitely loving the information. I’m bookmarking and will be tweeting this to my followers! Excellent blog and amazing design and style.

  25. Ο/Η government loan malaysia λέει:

    An impressive share, I just given this onto a colleague who was doing a little analysis on this. And he in fact bought me breakfast because I found it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the treat! But yeah Thnkx for spending the time to discuss this, I feel strongly about it and love reading more on this topic. If possible, as you become expertise, would you mind updating your blog with more details? It is highly helpful for me. Big thumb up for this blog post!

  26. Ο/Η perabot jati λέει:

    This really answered my downside, thank you!

  27. Ο/Η seo malaysia λέει:

    Hey are using WordPress for your site platform? I’m new to the blog world but I’m trying to get started and create my own. Do you require any html coding knowledge to make your own blog? Any help would be greatly appreciated!

  28. Ο/Η Jan Schuelke λέει:

    Pretty! This was a really wonderful post. Thank you for your provided information.

    https://penzu.com/p/7db47f42

  29. You made some first rate factors there. I regarded on the web for the problem and found most people will associate with along with your website.

  30. Ο/Η furtdso linopv λέει:

    Hi, i believe that i saw you visited my weblog thus i came to “go back the want”.I’m attempting to to find issues to enhance my website!I assume its adequate to use a few of your ideas!!

  31. I do trust all of the ideas you have presented for your post. They’re very convincing and can certainly work. Still, the posts are very quick for beginners. May just you please lengthen them a bit from next time? Thank you for the post.

  32. Excellent read, I just passed this onto a friend who was doing a little research on that. And he just bought me lunch because I found it for him smile Therefore let me rephrase that: Thank you for lunch!

  33. As I website owner I conceive the articles here is rattling good, thankyou for your efforts.

  34. Have you ever thought about creating an ebook or guest authoring on other websites? I have a blog centered on the same topics you discuss and would love to have you share some stories/information. I know my audience would appreciate your work. If you’re even remotely interested, feel free to send me an e-mail.

  35. With havin so much content do you ever run into any problems of plagorism or copyright violation? My blog has a lot of completely unique content I’ve either written myself or outsourced but it seems a lot of it is popping it up all over the internet without my authorization. Do you know any solutions to help prevent content from being stolen? I’d genuinely appreciate it.

  36. I went over this website and I believe you have a lot of fantastic info , bookmarked (:.

  37. magnificent points altogether, you just gained a brand new reader. What would you suggest in regards to your post that you made a few days ago? Any positive?

  38. Ο/Η Geico car insurance λέει:

    Hello There. I found your weblog the use of msn. This is a really neatly written article. I’ll make sure to bookmark it and come back to learn more of your helpful information. Thanks for the post. I will certainly comeback.

  39. Wohh exactly what I was searching for, thankyou for posting.

  40. Thanks for sharing excellent informations. Your site is very cool. I am impressed by the details that you?¦ve on this web site. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found simply the info I already searched everywhere and just could not come across. What a great site.

  41. Ο/Η general insurance λέει:

    I was just looking for this information for some time. After six hours of continuous Googleing, finally I got it in your site. I wonder what is the lack of Google strategy that do not rank this kind of informative sites in top of the list. Normally the top sites are full of garbage.

  42. Ο/Η Geico insurance quote λέει:

    My programmer is trying to convince me to move to .net from PHP. I have always disliked the idea because of the costs. But he’s tryiong none the less. I’ve been using WordPress on a variety of websites for about a year and am concerned about switching to another platform. I have heard very good things about blogengine.net. Is there a way I can transfer all my wordpress content into it? Any kind of help would be really appreciated!

  43. Ο/Η progressive home λέει:

    Attractive element of content. I simply stumbled upon your weblog and in accession capital to say that I acquire actually loved account your blog posts. Anyway I will be subscribing for your augment and even I success you access constantly rapidly.

  44. I have been exploring for a little bit for any high quality articles or weblog posts on this kind of area . Exploring in Yahoo I eventually stumbled upon this site. Studying this info So i¦m glad to express that I’ve a very good uncanny feeling I discovered exactly what I needed. I most definitely will make certain to don¦t fail to remember this site and provides it a glance regularly.

  45. Ο/Η from esurance λέει:

    It is the best time to make some plans for the long run and it is time to be happy. I have read this submit and if I may just I desire to recommend you few attention-grabbing things or tips. Perhaps you can write next articles regarding this article. I desire to read even more issues about it!

  46. Ο/Η geico ins  λέει:

    Howdy! This post could not be written any better! Reading this post reminds me of my previous room mate! He always kept chatting about this. I will forward this article to him. Pretty sure he will have a good read. Thank you for sharing!

  47. Ο/Η Indonesia Outdoor Furniture λέει:

    so much fantastic information on here, : D.

  48. Ο/Η marijuana packaging λέει:

    I was reading through some of your articles on this website and I think this site is really instructive! Continue posting.

  49. Ο/Η hartford home insurance λέει:

    I used to be very pleased to find this internet-site.I wished to thanks for your time for this wonderful read!! I positively having fun with every little little bit of it and I have you bookmarked to check out new stuff you blog post.

  50. Ο/Η Carport bauen λέει:

    Its superb as your other blog posts : D, thankyou for putting up.

  51. Ο/Η litigation spain λέει:

    Usually I don’t read post on blogs, but I wish to say that this write-up very forced me to try and do it! Your writing style has been surprised me. Thanks, quite nice article.

  52. Ο/Η Kids Furniture Manufacturer λέει:

    Thank you for another informative web site. The place else may I get that kind of info written in such a perfect manner? I’ve a project that I am simply now operating on, and I’ve been on the look out for such information.

  53. Ο/Η real estate lawyer λέει:

    Perfect piece of work you have done, this site is really cool with excellent info .

  54. Ο/Η Table Lamp Supplier λέει:

    I really like meeting utile info, this post has got me even more info! .

  55. Ο/Η hộp quà hạt xốp λέει:

    I love the efforts you have put in this, thanks for all the great blog posts.

  56. Ο/Η bán thùng xốp tphcm λέει:

    This really answered my problem, thank you!

  57. It’s really a great and useful piece of info. I am satisfied that you simply shared this useful information with us. Please keep us informed like this. Thanks for sharing.

  58. Ο/Η Máy rửa ly λέει:

    An interesting discussion is worth comment. I think that you should write more on this topic, it might not be a taboo subject but generally people are not enough to speak on such topics. To the next. Cheers

  59. Ο/Η state farm policy λέει:

    Thanks for any other great post. Where else may just anyone get that type of information in such a perfect method of writing? I have a presentation subsequent week, and I’m on the look for such info.

  60. Ο/Η esurance auto insurance λέει:

    Im no longer positive where you’re getting your information, but good topic. I needs to spend a while studying much more or figuring out more. Thank you for great info I used to be on the lookout for this information for my mission.

  61. Very good info can be found on site. «The fundamental defect of fathers is that they want their children to be a credit to them.» by Bertrand Russell.

  62. Ο/Η geico home insurance λέει:

    I am curious to find out what blog platform you have been working with? I’m experiencing some small security issues with my latest blog and I’d like to find something more risk-free. Do you have any solutions?

  63. Ο/Η home auto λέει:

    I have been browsing online more than 3 hours these days, yet I by no means discovered any attention-grabbing article like yours. It is lovely price sufficient for me. Personally, if all site owners and bloggers made just right content material as you did, the net might be a lot more useful than ever before. «It’s all right to have butterflies in your stomach. Just get them to fly in formation.» by Dr. Rob Gilbert.

  64. Ο/Η progressive auto insurance λέει:

    Some times its a pain in the ass to read what people wrote but this web site is really user friendly! .

  65. Together with every little thing that seems to be building throughout this specific subject material, your points of view happen to be relatively radical. However, I beg your pardon, but I can not subscribe to your entire theory, all be it radical none the less. It seems to everybody that your commentary are not entirely justified and in simple fact you are generally yourself not even fully confident of your assertion. In any event I did appreciate examining it.

  66. Ο/Η aarp auto insurance λέει:

    Nice blog here! Additionally your site so much up fast! What host are you the usage of? Can I am getting your affiliate hyperlink in your host? I desire my website loaded up as quickly as yours lol

  67. Ο/Η auto quotation λέει:

    My partner and I stumbled over here by a different web page and thought I might as well check things out. I like what I see so i am just following you. Look forward to finding out about your web page yet again.

  68. Ο/Η Buy Spotify Followers λέει:

    It’s hard to find knowledgeable people on this topic, but you sound like you know what you’re talking about! Thanks

  69. Ο/Η hộp giấy carton λέει:

    Howdy! Someone in my Myspace group shared this site with us so I came to check it out. I’m definitely loving the information. I’m book-marking and will be tweeting this to my followers! Terrific blog and superb style and design.

  70. Ο/Η thảm xốp λέει:

    Thanks , I’ve just been looking for information about this subject for ages and yours is the greatest I have discovered so far. But, what about the conclusion? Are you sure about the source?

  71. Ο/Η hộp quà λέει:

    Wow, superb blog structure! How lengthy have you been running a blog for? you made blogging look easy. The entire look of your website is wonderful, let alone the content material!

  72. Ο/Η geico homeowners quote λέει:

    You are my inspiration , I possess few web logs and often run out from to brand.

  73. Ο/Η order white widow λέει:

    Some truly prime posts on this web site, saved to fav.

  74. Ο/Η Geico life insurance quote λέει:

    Hello my loved one! I want to say that this article is amazing, great written and come with approximately all important infos. I would like to see more posts like this .

  75. Ο/Η the general insurance λέει:

    I like what you guys are up also. Such smart work and reporting! Carry on the superb works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it will improve the value of my site 🙂

  76. I like this web blog very much so much wonderful information.

  77. Ο/Η Pumps Distributor λέει:

    It’s actually a nice and useful piece of information. I am happy that you shared this helpful info with us. Please stay us up to date like this. Thank you for sharing.

  78. Ο/Η farmers ins λέει:

    I have been reading out a few of your posts and i can state nice stuff. I will surely bookmark your blog.

  79. Ο/Η https://monctonlife.com/ λέει:

    Greetings from Idaho! I’m bored to death at work so I decided to browse your site on my iphone during lunch break. I really like the information you provide here and can’t wait to take a look when I get home. I’m amazed at how quick your blog loaded on my cell phone .. I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, excellent site!

  80. Appreciate it for all your efforts that you have put in this. very interesting information.

  81. Ο/Η The elephant insurance λέει:

    Pretty section of content. I just stumbled upon your blog and in accession capital to assert that I get in fact enjoyed account your blog posts. Any way I’ll be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently rapidly.

  82. After study a few of the blog posts on your website now, and I truly like your way of blogging. I bookmarked it to my bookmark website list and will be checking back soon. Pls check out my web site as well and let me know what you think.

  83. After I initially commented I clicked the -Notify me when new feedback are added- checkbox and now every time a comment is added I get 4 emails with the identical comment. Is there any approach you’ll be able to take away me from that service? Thanks!

  84. Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is great blog. A great read. I’ll definitely be back.

  85. What i don’t realize is in reality how you are not really much more well-appreciated than you might be right now. You’re very intelligent. You recognize thus considerably in relation to this topic, produced me personally imagine it from numerous varied angles. Its like women and men aren’t interested unless it’s one thing to accomplish with Girl gaga! Your personal stuffs great. At all times deal with it up!

  86. It is in point of fact a nice and useful piece of info. I am satisfied that you shared this helpful info with us. Please stay us up to date like this. Thank you for sharing.

  87. Deference to website author, some excellent selective information.

  88. Keep up the fantastic piece of work, I read few articles on this internet site and I believe that your web blog is real interesting and has circles of superb info .

  89. Ο/Η tile cleaning Surprise AZ λέει:

    I feel that is one of the most vital info for me. And i am satisfied studying your article. However should statement on some normal things, The site taste is ideal, the articles is truly excellent : D. Excellent process, cheers

  90. Ο/Η geico λέει:

    Hey There. I found your blog using msn. This is an extremely well written article. I will make sure to bookmark it and return to read more of your useful info. Thanks for the post. I’ll definitely comeback.

  91. Ο/Η sv388 live λέει:

    This website is known as a stroll-by way of for all the info you wanted about this and didn’t know who to ask. Glimpse right here, and you’ll positively uncover it.

  92. Ο/Η rental mobil palembang λέει:

    Hey very nice site!! Man .. Excellent .. Wonderful .. I will bookmark your blog and take the feeds additionallyKI’m glad to find numerous helpful information here within the put up, we need develop more strategies in this regard, thanks for sharing. . . . . .

  93. Ο/Η Daftar sv388 λέει:

    Attractive component to content. I simply stumbled upon your web site and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog posts. Anyway I will be subscribing for your augment or even I success you get entry to consistently quickly.

  94. Ο/Η Situs sv388 λέει:

    Awesome blog! Do you have any hints for aspiring writers? I’m hoping to start my own website soon but I’m a little lost on everything. Would you advise starting with a free platform like WordPress or go for a paid option? There are so many choices out there that I’m totally confused .. Any ideas? Bless you!

  95. Ο/Η Sabung ayamsv388 λέει:

    Do you have a spam issue on this website; I also am a blogger, and I was curious about your situation; many of us have created some nice practices and we are looking to trade strategies with other folks, be sure to shoot me an e-mail if interested.

  96. Ο/Η Daftar S128 λέει:

    Some genuinely fantastic work on behalf of the owner of this website , utterly great subject material.

  97. Ο/Η sv388 live λέει:

    Hey there! I know this is kind of off topic but I was wondering which blog platform are you using for this website? I’m getting fed up of WordPress because I’ve had problems with hackers and I’m looking at options for another platform. I would be fantastic if you could point me in the direction of a good platform.

  98. Ο/Η inventhelp pittsburgh λέει:

    Great line up. We will be linking to this great article on our site. Keep up the good writing.

  99. Ο/Η Sabung ayams128 λέει:

    Keep functioning ,impressive job!

  100. Ο/Η Daftar Agen Poker λέει:

    Great post. I was checking constantly this blog and I am impressed! Very useful info specifically the last part 🙂 I care for such information much. I was looking for this particular info for a very long time. Thank you and best of luck.

  101. Ο/Η InventHelp Store λέει:

    You have noted very interesting details! ps nice web site. «I just wish we knew a little less about his urethra and a little more about his arms sales to Iran.» by Andrew A. Rooney.

  102. Ο/Η Judi Poker Online λέει:

    naturally like your web-site however you need to check the spelling on quite a few of your posts. A number of them are rife with spelling problems and I find it very bothersome to tell the reality on the other hand I?¦ll surely come again again.

  103. Ο/Η Poker Online Indonesia λέει:

    Your home is valueble for me. Thanks!…

  104. Ο/Η Daftar Agen Domino λέει:

    Can I just say what a relief to find someone who actually knows what theyre talking about on the internet. You definitely know how to bring an issue to light and make it important. More people need to read this and understand this side of the story. I cant believe youre not more popular because you definitely have the gift.

  105. Ο/Η Judi Poker λέει:

    Really informative and wonderful anatomical structure of subject matter, now that’s user friendly (:.

  106. Ο/Η Geico car insurance λέει:

    I love your blog.. very nice colors & theme. Did you create this website yourself or did you hire someone to do it for you? Plz reply as I’m looking to design my own blog and would like to find out where u got this from. thanks

  107. Ο/Η Poker Online Indonesia λέει:

    Glad to be one of many visitants on this awful website : D.

  108. Ο/Η birds λέει:

    Great amazing issues here. I am very glad to peer your article. Thank you so much and i’m taking a look forward to touch you. Will you kindly drop me a mail?

  109. Ο/Η Tembak ikan online λέει:

    I’m not that much of a internet reader to be honest but your blogs really nice, keep it up! I’ll go ahead and bookmark your site to come back down the road. All the best

  110. Ο/Η chinese horoscope λέει:

    I am glad to be one of the visitors on this great internet site (:, thankyou for posting.

  111. Ο/Η Tembak ikan online λέει:

    Woh I enjoy your posts, bookmarked! .

  112. Ο/Η chinese zodiac λέει:

    I have been browsing online more than three hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all web owners and bloggers made good content as you did, the internet will be much more useful than ever before.

  113. Ο/Η Situs Tembak ikan λέει:

    Wonderful website. Lots of helpful info here. I’m sending it to a few friends ans also sharing in delicious. And certainly, thanks on your sweat!

  114. Ο/Η Judi slots λέει:

    That is the best weblog for anyone who needs to seek out out about this topic. You realize a lot its nearly exhausting to argue with you (not that I really would want…HaHa). You positively put a new spin on a topic thats been written about for years. Great stuff, just great!

  115. Ο/Η Agen slots λέει:

    I am glad to be a visitant of this perfect website! , appreciate it for this rare information! .

  116. Ο/Η Judi online λέει:

    Along with almost everything that seems to be building throughout this area, many of your viewpoints are actually rather stimulating. Nevertheless, I beg your pardon, because I do not subscribe to your entire plan, all be it refreshing none the less. It seems to everybody that your remarks are not completely validated and in simple fact you are generally yourself not even entirely certain of your point. In any case I did take pleasure in examining it.

  117. Ο/Η Judi Casino online λέει:

    hello there and thank you for your information – I’ve certainly picked up something new from right here. I did however expertise a few technical points using this site, as I experienced to reload the website a lot of times previous to I could get it to load correctly. I had been wondering if your web hosting is OK? Not that I am complaining, but sluggish loading instances times will often affect your placement in google and can damage your quality score if ads and marketing with Adwords. Well I’m adding this RSS to my e-mail and could look out for a lot more of your respective interesting content. Ensure that you update this again soon..

  118. Ο/Η Situs Judi online λέει:

    I am only commenting to make you know what a superb encounter my friend’s princess encountered reading through your blog. She realized such a lot of things, most notably what it’s like to possess a very effective coaching spirit to get the mediocre ones clearly completely grasp some advanced matters. You actually surpassed people’s expectations. Many thanks for displaying these important, healthy, edifying and in addition easy guidance on that topic to Gloria.

  119. Ο/Η inventions ideas λέει:

    I have been browsing online more than three hours nowadays, yet I by no means found any attention-grabbing article like yours. It is pretty price sufficient for me. In my opinion, if all webmasters and bloggers made good content material as you probably did, the net might be much more helpful than ever before.

  120. Ο/Η Judi online λέει:

    Some truly wonderful blog posts on this internet site, thankyou for contribution.

  121. Ο/Η Judi Bola online λέει:

    I am glad to be a visitor of this complete site! , appreciate it for this rare information! .

  122. Ο/Η Agen Judi Bola λέει:

    Magnificent beat ! I wish to apprentice at the same time as you amend your site, how could i subscribe for a weblog site? The account aided me a appropriate deal. I have been tiny bit familiar of this your broadcast offered vibrant clear idea

  123. Very interesting info !Perfect just what I was searching for!

  124. Ο/Η Home insurance in US λέει:

    I like what you guys are up too. Such clever work and reporting! Carry on the excellent works guys I?¦ve incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my site 🙂

  125. Ο/Η comprimir imagem λέει:

    Great line up. We will be linking to this great article on our site. Keep up the good writing.

  126. Ο/Η InventHelp Review λέει:

    Perfectly indited subject material, regards for selective information.

  127. Ο/Η Web Hosting Review λέει:

    Hi my loved one! I want to say that this post is amazing, great written and include approximately all vital infos. I would like to look more posts like this .

  128. Way cool, some valid points! I appreciate you making this article available, the rest of the site is also high quality. Have a fun.

  129. Ο/Η torrentdosfilmes λέει:

    certainly like your web site however you have to take a look at the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling problems and I in finding it very bothersome to inform the truth on the other hand I?¦ll surely come again again.

  130. Ο/Η invention ideas λέει:

    Very clear site, regards for this post.

  131. Ο/Η InventHelp Office λέει:

    Nice read, I just passed this onto a colleague who was doing some research on that. And he just bought me lunch since I found it for him smile Therefore let me rephrase that: Thanks for lunch! «The capacity to care is what gives life its most deepest significance.» by Pablo Casals.

  132. Ο/Η diwali 2018 wishes λέει:

    I am no longer sure where you’re getting your info, however good topic. I must spend some time finding out more or understanding more. Thanks for wonderful info I was searching for this information for my mission.

  133. Ο/Η recurring income λέει:

    Well I definitely enjoyed reading it. This subject offered by you is very effective for accurate planning.

  134. Yeah bookmaking this wasn’t a speculative determination outstanding post! .

  135. Ο/Η here λέει:

    I have been examinating out some of your articles and it’s pretty clever stuff. I will definitely bookmark your site.

  136. Ο/Η here λέει:

    We stumbled over here from a different page and thought I may as well check things out. I like what I see so now i am following you. Look forward to looking over your web page repeatedly.

  137. Ο/Η website λέει:

    Does your blog have a contact page? I’m having problems locating it but, I’d like to send you an e-mail. I’ve got some recommendations for your blog you might be interested in hearing. Either way, great blog and I look forward to seeing it expand over time.